بطور پيدايش در قابليّات و ظروف مختلفهء كونيّه ، و استهلاك و فناء ذوات اعيان در برابر ذات حق ، و گاهى : بطور پيدايش در برابر سطوت و تابش بارقهء اطلاقات نهانى و هويّت غيبيّه ذات بىنهايتش . سلام و درود بر پيغامبر بزرك كه خدا او را به رسالت بر همه آفريدگان مبعوث فرمود ، تا آنان را بر پيشگاه او رهبرى فرمايد ، و او را به رازگوئى از اسرار و رموز عالم مجرّدات و سفليّات ، انتخاب و اختصاص داد . و درود شايگان بر فرزندان او كه گنجوران اسرار عاليه‌اند ، و ياران او كه حافظان آثار او هستند باد . پس از سپاس و ستايش حق ، به دانشوران آگاه پوشيده نيست كه بالاترين و ارجمندترين دانشها علم توحيد است ، براى اينكه موضوع آن بر تمام علوم شرافت دارد و دانش آن از تمام دانشها برتر و بزرگتر است ، اگرچه در علم كلام نظرى و حكمت فلسفى نيز غالبا از موضوع خداشناسى بحث مىشود ، ولى نظر در علم مزبور صرفا فهميدن دليل ، و چيدن صغرى و كبرى ، براى رسيدن به نتيجه لفظى است . و بعبارة اخرى در علم كلام و حكمت ، با دليل لمّى و برهان ، بر وجود حضرت احديّت استدلال مىشود ، ولى در علم توحيد بحث مىشود از رسيدن سالك به حضرت ربوبيّت و نزديك شدن او به پيشگاه الوهيت كه نهايت آرمان و هدف بندگان اوست و شناختن اسرار اسماء و صفات الهى و مظاهر آيات او در عوالم علوى و سفلى ، و كيفيت پيدايش موجودات در درجات كثرت از حضرت الوهيت ، در طرف مبدأ ، و رجوع و بازگشت موجودات ، بسوى حضرت حق با دقائق و نكات انواع سلوك ، و تحمل در مقابل اقسام مجاهدات و تهذيب نفس با رياضات مختلفه ، و پاك كردن روان از آلايش و قيود جزئيات و چگونگى اتصاف حضرت الوهيت با صفت اطلاق و كلّيّت است و اين‌ها هيچ‌كدام جزء مسائل مورد بحث حكيم و متكلم نيست . زيرا اين علم و دانشى است كه درنمىيابد آن را مگر بزرگان اولياء و الهيّون و افاضل محقّقين ، كه نفس خود را با شمشير رياضات كشته ، و از مهالك و پرتگاههاى ژرف طبيعت رها ساخته ، و اعضاء و جوارح خود را با تازيانه سياست سلوكى تأديب و پرورش داده ، و بدنهاى خود را در كورهء مجاهدات ، گداخته‌اند و از لذّات جهان فانى ، براى رسيدن به آبشخور زلال